వెలుగు నీడలు - Unsung Heroes - 1

'Character actor' - the term itself is a misnomer in acting parlance. As against what, the question would pop up, whenever someone is referred to as a 'character actor'. But then again, in the context of telugu movies, more so after a clear delineation occurred between the stars and the rest, the term 'character actor' appears not only apt but also warranted and befitting. And so it came to be that 'stars' could afford to be 'character-less' as long as there are strong supporting staff lending the proceedings the necessary heft and weight. As an example, the heroine gets chased, teased, hit upon, called names and pulled pranks on, on a daily basis. She gets irked, irritated and vexed (in that order), so much that one day in front of a huge crowd she slaps her tormentor hard across the face. Now, how the rules apply to the two kinds of actors ('character actors' and 'character-less stars') gets near comical from here. If the one slapped is a star, then transformation of hearts occur, both for the slapper and the slappee, with unwarranted sympathy assuming the form of love for the heroine and the star slapped back into coherence and good behavior, with his sudden admiration for the heroine's uprightness also turning into (and reciprocating) love. But the if one hit across is a 'character actor', things turn sour in an instant with the 'character actor' suddenly donning the mantle of the cruel villain hounding the lead pair for the rest of the movie. The problem with this setup is not so much as the fairness of the situation, for the star and the character actor pretty much did the same thing and one becomes a hero and the other the villain. The injustice is felt more during the award season. Say for the same movie above, by some stroke of divine luck (or hard lobbying) both the actors get selected for the award. The star gets the better billing of 'Best Actor', while the villain has to contend with 'Best Character Actor', which brings back to the original question, if the villain happens to have the best character in the movie, then what becomes of the other one - character-less, or slightly inferior actor? So stop calling them 'Character Actors' for they are the foundations, they are the pillars, they are the unseen brick and mortar, the hidden cement that binds the whole structure together. They are (also) the reason why the end result is marveled at.

Right from the inception of the industry, telugu filmdom has been blessed with a strong a reliable stable of character actors, none greater than the legendary S V Ranga Rao. Moving in and out of a wide variety of role with equal ease, essaying characters that cut across generations - grandfather, father, uncle, brother, on the affable side of affairs, down to the downright detestable, shady, arrogant and loathsome villains - SVR essentially set the benchmark against whom any actor worth his talent, past and present, are held up for examination. Saddled with a frame just a tad above what was considered as hero material, SVR turned this to his advantage affording himself the opportunities and characters that other stars dare not attempt. This made him the only actor to be taken in the same breath as the reigning stars of that era NTR and ANR, a feat that hasn't been replicated before or since. As a thug tugging at at the heart in 'బంగారు పాప', or a absent minded yet brilliant lawyer in 'తోడి కోడళ్ళు', as a disillusioned father in 'తాతా మనవడు', or the outright romantic in 'నర్తనశాల', as a dismissive and arrogant emeperor in 'పాండవ వనవాసం', to a large hearted patriarch in 'పండంటి కాపురం', and the innumerable yet memorable roles he portrayed in what are currently considered as the gold standards of telugu cinema, SVR upped the status of the 'character actor' on par with lead actors, both in terms of respect and revenue. Though Nagabhushanam played a bridging role bidding farewell to the era of the strong characters and ushering in the period, where the character actor is reduced to merely making the life of the leads miserable, his inimitable dialogue delivery, both comical and menacing, allowed him to straddle both the comedic and villainous role, carrying the legacy of SVR honorably forward. But it wasn't until the sun shined on the careers of this duo, who became an inseparable and indispensable part of the modern telugu cinema and who together truly imbibed the spirit of the SVR, that the glory of the character actors was regained and restored back to its original position - Rao Gopal Rao and Satyanarayana.

The interesting aspect is one lacked what the other had, but put together between the two they had it all. Gopal Rao, despite his deep baritone, fell short on the acting front, while Satyanarayana endowed with the full histrionic range was short changed (only when held up against his predecessor, SVR and compatriot, Gopal Rao) in the booming voice department. But their combination rewrote the rules for how a modern telugu villain ought to sound and act, all the while holding themselves back even when pitted against puny heroes, far inferior in stature and talent. In terms of redefining the art form for this new age of entertainment starvation, Raghavendra Rao (direction), Veturi (lyrics), Chakravarthi (music), Chiranjeevi and Vijayasanthi (lead roles), Rao Gopal Rao and Satyanarayana ('character roles') are cut above the rest, for each tailored their talent to suit the period and the requirement, never looking down upon or undermining the situation/scenario at hand. And so there were movies written, directed and acted that were an insult to the intelligence, in effect reversing the evolution of the telugu cinema from the golden age back to the silicon age, and yet there were these directors, musicians, lyricists, actors whose commitment to the content was beyong reproach, whose dedication, despite the silliness and inanity, remained dogged. To add to that list, in the glorious mould of SVR, continuing the great tradition of strong 'character acting', trudging tirelessly through the morass of mediocrity, here is the last telugu actor, who truly can be called an artist, worthy of the baton passed on by Gopal Rao and Satyanarayana - Kota Srinivasa Rao.


పుస్తక సమీక్ష - India After Gandhi

' నమ్మితే ప్రాణాలైన ఇస్తాం, నమ్మెడమేరా కష్టం', 'నిత్యం నమాజు పూజలు చేస్తాం, రోజు తన్నుకు చస్తాం', 'రూలు ఉంది రాంగూ ఉంది, తప్పుకు తిరిగే లౌక్యం ఉందీ - ' ఖడ్గం ' సినిమాలోని ' మేమే ఇండియన్స్ ' పాటలోని కొన్ని పంక్తులు ఇవి. విదేశాల్లో ఉండే భారతీయులకు తరచు తారసపడే ప్రశ్న - ' మీ భారత దేశం ఎలా ఉంటుంది '. పాత సినిమాల్లో మాదిరి ఆ ప్రశ్న ప్రతి భారతీయుడి మొహం మీద రింగులు రింగులు తిరిగేలా చేసి తీవ్రమైన వైరుధ్యాల విరాట్ రూపాన్ని కళ్ళ ముందు సాక్షాత్కరింప చేస్తుంది. సాకీలో ' ఏమని వర్ణించను ' సోలో పాట లోకీలో వినిపిస్తుంది. వెంటనే తెల్ల దుస్తుల్లో ఆదర్శప్రాయ, లోకమాన్య భారతీయుడు ఒక వైపు, మరో వైపు నల్ల దుస్తుల్లో పరిపూర్ణ మానవత్వానికి సరిగ్గా వ్యతిరేక  లక్షణాలు నిండిన నీచ భారతీయుడు ఠంగున ప్రత్యక్షమైపోయి వాదులాటలూ, పెనుగులాటలూ, పోట్లాటలూ చేసుకోవడం మొదలు పెడతారు. ' ఐహికాన్ని కొన్ని వేల యేళ్ళ క్రితమే త్యజించిన చింతన నాది ' గర్వంగా ప్రకటిస్తాడు తెల్ల భారతీయుడు (తె.భా.). అసలు అటువంటి ఊసే ఒకటి చేసానని మరిచిపోయి, క్రమంగా తెలివిని తగ్గించేసుకుని, సామాన్యత్వాన్ని కొండకచో దిగజారుడు తనాన్ని అలవరుచుకుని, ఉచ్ఛం వదిలి నీచాన్ని ఆబగా ఆలింగనం చేసుకున్న అభ్యుదయవాదిని, సిసలైన సామ్యవాదిని, తలెగరేస్తాడు నల్ల భారతీయుడు (న.భా.) శూన్యన్ని శోధించి, మధించి, ఆరాధించి, ' సున్నా ' కనిపెట్టిన నిఖార్సైన మిధ్యావాదిని, తె.భా. ' సున్న ' తరువాత మిగిలిన నాగరికతలు తక్కిన అంకెలు కనుక్కుని ముందుకు దూసుకు పోయినా, ఆ ' సున్నా ' సోయాగాన్ని ఆ నున్నని నిగారింపుని తనివి తీరలేనంతగా తలపులలోకి తెచ్చుకుంటూ, తక్కిన మానవాళికి ఉన్నత సోపానాల నధిరోహింప చేసి, తను మాత్రం అక్కడే తొలి మెట్టూగా మిగిలిపోగల సహృదయతనూ, సౌభ్రాతృత్వాన్ని చాటుకుంటుంటాడు న.భా. ' యత్ర నారీ పూజ్యాతే ' సూక్తినాలకించి పూజా పీఠాల నుండీ అధికార పీఠాల వరకు స్త్రీలని పై వరుసలో ప్రతిష్టించిన గొప్ప చరిత ఘనత నాది, తె. భా. అదే స్త్రీలను పిండ రూపం నుంచి పోయిన తరువాత పిండం పెట్టే వరుకూ వింత రీతులలో చిత్ర హింసలు పెట్టగల మగతనం నాది, మద హజం నాది, న.భా. ఇంతకీ మీ భారతదేశం ఎలా ఉంటుందయ్య అని ప్రశ్న వేసినవాడు ఎప్పుడో కదిలిపోయినా, ఈ వాదాల వలువలు చిలవలు పలవలు. ఒక్క ముక్కలో తేల్చవయ్యా అంటే, భారతీయం అనేది భౌగోళికం కాదు, అది పూర్తిగా మానసికం.

నాడెన్నడో మహాభారతంలో శకునిది గాంధారం (నేటి అఫ్ఘనిస్తాన్), అక్కడెక్కడో అర్జునుడి భార్యల్లో ఒకరి పుట్టిల్లు సుమాత్రా (థాయిలాండ్) అన్న పురాణాల ప్రామాణికం తీసుకుంటే ఆ శకుంతలా భరతుడి అవిభాజ్య దేశం అటు పశ్చిమాన మధ్య ప్రాచ్యం నుండి ఇటు తూర్పు ఆగ్నేయాసియా వరకూ, అటు ఉత్తరం హిమవన్నగలా నుండి, ఇటు దక్షిణం రావణ రాజ్యం వరకూ. ఈ సువిశాల భూభాగంలో భిన్న జాతులూ, సంస్కృతూలూ, భాషలూ, మతాలూ, కులాలూ, అచారాలూ, వ్యవహారాలూ. ఇందులో ముఖ్యంగా ఎవరి చరిత వారిదే, ఎవరి తీరు వారిదే, ఎవరి ముచ్చట వారిదే. కాకతీయ పరిపాలనా పాటవాల మీద కళింగ కవులు కీర్తిగానాలు చేసిన దాఖలాలు లేవు, అలాగే నాటి పాటలీపుత్రపు గుప్తుల స్వర్ణ యుగం గురించి, ఇక్కడి గోదావరీ తీరంలో నన్నయ పద్యాలు అల్లలేదు. అందుకే ' భారత దేశ చరిత్ర ' అన్న పద సమ్మేళనం ఒక పరస్పర వైరుద్ధ్యం (oxymoron). ఇది ఎవరికి వారే యమనా తీరే. విచిత్రమేమితంటే ఈ భారత దేశం అన్న భావన పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం తెల్లవాడు చేసిన ఒక ఆలోచన. 14 అగస్ట్ 1947 అర్ధరాత్రి వరకు భారత దేశం అంటే 500 పైచిలుకు సంస్థానాల సముదాయం. అధికార వికేంద్రీకరణ పేరుతో బర్మా, భూటాన్, శ్రీలంక, పిదప రాజకీయ కారణలతో పాకిస్తాన్లను, ఈ సంస్థానాల మట్టి ముద్ద నుంచే తెగ్గోసి, విడగొట్టి, ఆ అవశేషాన్ని భారత దేశం అన్నాడు. నేటి భారతీయుడు నాటి గాంధారాన్ని తనది చేసుకోవచ్చు. నేటి శ్రీలంకను తన దేవుడు నడిచిన నేల అని కొలవచ్చు. కానీ ఇదే నేల నుండి వేరుపడిన నేటి పాకిస్తాన్ తన క్షిపణి పేర్లను నాడు దేశన్ని కొల్లగొట్టిన ఘజినీ, ఘోరీల పేర్లు పెట్టుకుని మురవడం, నేటి భారతీయుడికి మింగుడు పడని విషయం. దానికి కారణం ఒకటే, భారతీయులకి ఒక కలివిడి చరిత్ర (shared/common history) లేదు. ఒక దేశానికి ఉండవలసిన భాషా ఏకత్వం లేదు, సమిష్టి సంస్కృతి లేదు, ఆద్యులు లేరు, మూలాలు లేవు. ప్రపంచంలో చారిత్రక చిరునామా లేని ఏకైక దేశం భారతదేశం. వేళ యేళ్ళ చరిత్రకు నేడు వారసులు లేక, అప్పటి రాజ భాషకు (సంస్కృతం) నేడు ఆదరణ లేక, ఒక నాగరికత మృతమైపోతోదన్న సందర్భంలో తెల్లవాడి అసంకల్పిత చర్యలవల్ల, నేడు భారత దేశానికి మళ్ళీ ఒక అస్థిత్వం వచ్చింది. ఒక విధంగా భారత దేశం ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రాచీన, అదే విధంగా అత్యంత నవీన దేశం. అటువంటికి దేశానికి ఒక చరిత్ర గ్రంధం రాయడం అనేది, సముద్రానికి మొదలు వెదకడం లాంటిది. ఇక్కడ పురాణాలకూ, చరిత్రకూ వ్యత్యాసం బహు స్వల్పం. కధలకూ, వాస్తవాలకూ, కల్పనలకూ కాలం విప్పలేని ఒక పీట ముడి పడిపోయింది. అటువంటి బ్రహ్మ ముడిని విప్పే ప్రయత్నమే 'India After Gandhi'. పురాణాలూ, పారాయణ గ్రంధాల సరసన నిలవగల, చిన్న తరగతుల నుండి ఉన్నత విద్యల దాకా నిర్బంధ పాఠ్యాంశంగా నిర్ణయింపదగ్గ ఒక సత్య శోధన.

ఛ...ఛ...ఛ.. దేశానికి నెహ్రూ కాకుండా పటేల్ ప్రధాని అయ్యుంటే మన పరిస్థితి వేరుగా ఉండేది, అసలు గాంధీ-నెహ్రూ కారణంగానే మన దేశం విడిపోయింది, నెహ్రూ సామ్యవాదం కాకుండా పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థను ప్రోత్సహించి ఉంటే, అల్పసంఖ్యాక వర్గాలకు రిజర్వేషన్లు కులప్రాతిపదికన కాక కలిమిలేమితనం మీద ఇచ్చి ఉంటే, రష్యాకు చాచిన స్నేహ హస్తం మొదటి నించి అమెరికాకు అందించిన ఉంటే....అసలు ఇవన్నీ కావండీ, ప్రజాస్వామ్యం కాక చైనా తరహా కమ్యూనిసం ఎంచుకుని ఉంటే....దేశం నేడు ఎందుకు ఈ స్థితిలో అఘోరిస్తోంది అని వాపోయే ఉబుసుపోక విశ్లేషకులు చెప్పే కారణాలలో కచ్చితంగా ఈ పైవాటిలో ఒక రెండు మూడు ఉండి తీరుతాయి. కానీ స్వాతంత్ర్యం అప్పుడే సిద్ధించిన జాతి తొలి అడుగులకు తడబడుతున్న సమయంలో తీసుకున్న ఒక్కొక్క నిర్ణయం వెనక ఎంత ఆలోచన ఉందో, సమస్యల పట్ల ఎంత సమగ్ర అవగాహన అధ్యయనం ఉన్నాయో, ఇంత భిన్నత్వాన్ని ఒక్కతాటి మీద నిలాపలన్న ఏక దీక్ష వెనుక ఎంతటి శ్రమ ఉందో, ఎంత రక్తం చిందిందో, ఎంత స్వేదం ఇంకిందో, ఈ పుస్తకం ద్వారా తెలుసుకున్న తరువాత ప్రతి భారతీయుడికి కళ్ళు చెమరించక మానవు, ఛాతి గర్వంతో పొంగక మానదు. ఈ ఎనభై యేళ్ళ శైశైవ స్వంతంత్ర దేశం ప్రతి దశకంలోనూ విచ్ఛిన్నానికి ఆమడ దూరంలో నిలిచిన ప్రతీ సారీ అరాచక మూకలకు ముకుతాడు వేసి సుస్థిరత వైపు ఈడ్చుకుపోయిన ప్రతీ కృషీవలుని కాయకష్టం మేధోమధనం ఈ పుస్తకంలోని ప్రతి పుటాలో దర్శనమిస్తాయి. దేశంగా కలిసుండడానికి భూతద్దం వేసుకుని వెతికినా ఒక్క కారణం కనిపించని భిన్న ప్రాంతాలు, తమిళనాటి కళలు తమవిగా, కాశ్మీరపు కల్లోలాలు తమ పొరుగివిగా, యుద్ధాలలో అశువులు బాసిన అన్ని ప్రాంతాల సైనికులు తమ కుటుంబ సభ్యులుగా, నేడు ఆసేతుహిమాచలం ఒకే విధంగా స్పందించే విధంగా దేశాన్ని తయారుచేసిన కళాసీలకు ఈ పుస్తకం ఒక హృదయాంజలి. ఈ పుస్తకం ఒక వ్యక్తి అభిప్రాయం కాదు. ప్రముఖుల ఉత్తరాలు, నాటి వార్తా పత్రికలు, ప్రసంగాలు, ఆత్మ కధలు, ముఖాముఖులు తదితర అసంఖ్యాక మూలాల క్రోడీకరణ. (ఈ గ్రంధ సంకలన చిట్టా (bibliography) వంద పేజీల పైబడి ఉంది). ఒక తత్వవేత్త చెప్పినట్టు నిజం ఎప్పుడూ వైరుద్ధ్యాల సందుల కొనఊపిరితో కొట్టుకునే అల్పప్రాణం. ఆ నిజాల్ని ఆ సందుల మధ్యనుండి జాగ్రత్తగా వెలికితీసి ప్రపంచానికి (ముఖ్యంగా నేటి భారతీయులకి) తేటతెల్లం చేసే హృద్యమైన, మానవీయమైన, వీటన్నిటినీ మించి, దేశభక్తి ప్రబోధకమైన ప్రయత్నం India after Gandhi. చరిత్ర అంటే ప్రేమ పురాణాలు, ముట్టడులకైన ఖర్చులు, తారీకులు, దస్తావేజులు అని చిన్న చూపు చూసే వారికి చరిత్ర అంటే పంటి బిగువున మోయలేని బరువును ఎత్తిన ప్రయత్నాలనీ, రక్తమోడుతున్నా చివరి బొట్టువరుకూ పోరాటమాపని పటిమనీ, సమస్యలు మేరు పర్వతాలై నిలిచినా అగస్త్యుడిలా అధిగమించగలిగే సమయస్ఫూర్తనీ, అవే దస్తావేజులు, అవే తారీకుల ఆధారంగా రామచంద్ర గుహ ఆవిష్కరించిన అభినవ మహాభారతం India after Gandhi.

For whom the bell tolls

No one died, no one widowed, no one orphaned. As far as electoral mandates go in India, bereavement - by parent, sibling, or spouse : the perfect trifecta - is virtually unbeatable at the ballot. Why, by any stretch of liberal imagination or sound logic, a surviving member would make a perfect replacement for the just deceased politician is something only an Asian electorate can explain, as this phenomenon is seldom found in the Western politics. It doesn't take great brains to answer that question. The reason is simple. The voting bloc is a sentimental goat herd, sans any thinking of its own. Father died - son would do, husband died - roll the red carpet for, even if completely politically illiterate, the wife, sibling passed on - well, pass on the other one with the same last name. In movies, it is called stereotyping, in politics, it is called legacy. If the deceased held one set of political beliefs, the surviving member has no other option but to tread the same path. Since Nehru (well, to go back further in time, this persisted even in monarchy), Indians have been queasy at rocking the boat, lest the comfort zone of continuance (not betterment, merely continuance) melts away forcing them to start all over again. There can be no other explanation for the Gandhis occupying the top most rung of the power ladder, regardless of their track records and performances. The Gandhis cannot be blamed for this at all. After all, they never seized power by force (if one can discount the 1977 anomaly). Here was a licensed pilot who had no track record in politics or governance and his only claim to fame was his surname. But following his mother's assassination, what could have compelled the vox populi to chant so loudly for Rajiv to determine and dictate their fates, collectively signing away their futures to the whims of a political novice? Was it respect for the deceased or sympathy for the bereaved? The closest similarity for this kind of behavior is found in letting someone go scot-free for his peccadilloes only because it is his birthday. Looking at the latest electoral results, THANK GOD, NO ONE DIED!!!

Pundits might point at 1984 or post emergency results, when similar one sided mandate has been given to one political party. But the comparison ends only at the end results. This wave is not built on sympathy, the lone reason for electoral upheavals in Indian context. This is a call of conscience, a vote of frustration, this electoral pink slip has been handed down in exasperation towards the past 5 years of unabated corruption and the associated inaction. The continuous and unchecked looting of the natural resources coupled with carte blanche cashing of public exchequer, all with impunity are the prime reasons why there were unprecedented beelines at the polling stations. One only watched in horror as the Prime Minister could at best mumble marching orders to the tainted minsters and not even reprimand them, in order to not upset the coalition common balance already dangerously teetering on a thin pin. Often, in campaigns, there is little difference between the main candidates in the fray. Castes and religions are matched, political and social considerations are carefully weighed and bank balances are almost matched down the last penny. But never has been so radically opposite candidates, one standing for status quo and the other, chest thumping about his track record of decisiveness and swift action in his home state, standing on the opposite ends of political spectrum were juxtaposed on the ballot paper to make it real easy on the voting mind. This result is not ridden on anti-incumbency. Dislike against the long ruling class would only carry the opposition by only so much. This is a categorical rejection of a certain brand of politics and policies. For probably the first time in Indian history, an opposition party has been given the absolute power to show the difference it promised, without any coalition or compulsion strings attached. A win comes with all tall claims of credit from all and sundry - style of campaign, platforms of campaign, rhetoric - incendiary and imploring, management - men, media and resources and hordes others (in just the same way as a failure gets attributed to a myriad of tangible and intangible reasons). But this win is as much about the candidate as it speaks about the public, who were just as decisive in handing over the crown to one who promised nothing but action - swift, transparent and long reaching. One could only hope that the saying about absolute power finds an exception this time around.

State is even more interesting. On the coastal side, again, in what is the first time in electoral history of the country, two opposition parties duked out for the public's favor with the ruling party buried long before the bugle call, one, betting on welfare and the other on development (with a dash of welfare), but both woefully short of recent track records. While one boasted of his dad's dole outs, the other harped on his yesteryears shining moments. And that's what made this election a nail biter, as none - from seasoned psephologists down to the common public - could predict on what basis would the victory be handed down, as both the promises looked equally enticing. In the end, it boiled down to personalities. Jagan's aggression ultimately proved his to be his undoing. Allegations of disbursements of unprecedented amounts, commissioning the religious organizations to polarize the vote not on the usual caste lines but, for the first time in Andhra politics, on communal lines, antagonizing the majority by consciously playing the religion card are ultimately what doomed his campaign. It is very hard to win elections rallying around only the lower social strata at the cost of the miffed majority (while the converse isn't necessarily true, like, one can easily win on the backs of the majority even completely alienating the minority. Case in point, Gujarat). In the end, it was not as much as Naidu's doing as it was Jagan's own undoing. On the other side of about to created geographical divide, history is made again, with two parties entering the fray claiming sole credit for the creation of the state. If, on the Andhra side, both parties were on the defensive (as neither had enough credits to tout about), on the Telangana side, both the main parties marched on the offensive. Despite the venom and vitriol spewed by the TRS leader during the agitation and campaign, the party deserves to lead the state for the decade long agitation it kept alive and burning in spite of the several setbacks. To recall the historical agitations - independence, linguistic and many - none of them were conducted in a civil tone, with measured language and general inclusiveness. Down from independence to language separations, the modus operandi had always been 'us vs them', and KCR was neither the first to polarize peoples nor would be the last. And Congress' contention that it be rewarded commensurately for its political risk of signing the dotted line in the literal last minute was just wishful thinking. In the realm of bagging the end credits, agitations are never a Relay sport, where every baton carrying member is rewarding equally; it is a long, individual marathon, and the one making it to the finish line in one piece deserves the lone credit.

Now that the country has bestowed upon its new leaders all that they have asked for, without any riders or attachments, it is time they return the favor in kind. If there is one thing that this election has shown, it is that the hope for the future always trumps the trinkets in the present...by a wide margin.

శ్రీరామ నవమి

బంగరు లేడి

మిరుమిట్లు గొలుపు మేని రూపు
కుదురన్నది లేక కదులు చూపు
నిలకడెరుగక ఎగసిపడు మనసు
కన్నదందుకోను ఉరికిపడు వయసు
తృణమంత తిండితో నిండేను ఆకలి
కానలమ్మ వొడిలో తీరేను తనివి
చింతలన్నవి లేక చెంగుమను జోరు
చిరుచప్పుళ్ళకు కూడ బెంబేల బేజారు
కౄరత్వము నడుమ కదలాడు లాలిత్యము
మిసిమి రంగుల మెరిసిపడు మైథిలీ హరిణము

అంశ ఎత్తినది మనిషిదే అయినా
దైవత్వ ఛాయలందులో లేకపోలేవు
వీరాంగములెత్తినా కదపలేని విల్లు
వ్రేళ్ళతో అలవోకగ జరిపిన కధలు కలవు
మానవులకు సహజాతములైన ఈర్షాసూయలు
మచ్చుకన్నవి కూడా ఎక్కడా కాననేరావు
మామూలు మనుషులోపలేని బాధల బరువును
చిరునవ్వు ఊతాన చిటికెలో తలకెత్తుకోగలదు
అయినా పసిడిపై స్త్రీసహజమైన మమకారము
మహలక్ష్మి అయిఉండి పోనిచ్చుకున్నదికాదు
పర్ణశాలలో ఎదుట జింకలెన్ని ఉన్నా
మిసిమి మిసమిసలకు మనసు చెదిరిపోయేను
మనుషులైన కాని దైవాంశ సంభూతులు గాని
అందమను మాయాబంధనము నుండి తప్పించుకో వశమే!


ఇది మొదలు

మామిడాకుల తోరణాల ముంగిళ్ళూ
పచ్చదనాల పరిమళాల వాకిళ్ళూ
విరులబంతుల వింతకాంతుల లోగిళ్ళూ
ఆరురుచుల ఓలలాడిన అంగళ్ళూ
వంటలూ వినోదాలూ సరదాలూ సందళ్ళూ
ప్రకృతి పరిభ్రమణానికి పరమార్ధమిదేనా?
మట్టికొట్టుకుపోయిన వట్టిబతుకులకు పుప్పొళ్ళ గంధాలూ
కడుపుమంటలంటిన ఆకలిపేగులకు పరమాన్నభోజ్యాలూ
రేపన్న ప్రశ్నలో మునకలేయు మనుషులకు సంవత్సర సంగతులూ
చేదురుచి మరిగిన చింతజీవులకు షడ్రుచుల కీలకాలూ
సమస్యలూ సతమతలూ పాట్లూ పోరాటాలూ
సరిక్రొత్త ప్రొద్దుకు సరిజోడు బదులీయగలిందే సిసలైన పండుగ

నుదుటిగీతలు తిరగరాసే చుక్కల సమూహాలూ
చేతిరాతలు చెరిపివేసే గ్రహాల కప్పదాట్లూ
రానున్న ఆపదలనుండి అప్రమత్తు చేయు అవమాన ఘంటికలూ
చీకాకు చీకట్లలో ఆశలను రాజేయు రాజపూజ్య దివిటీలు
భయాలూ అభయాలూ నిస్పృహలూ తన్నివారణలూ
గగన సీమల గ్రహాల విహారాల గూడార్ధమిదేనా?
నింగిని పైకప్పుగా వేసుకుని తారలతో చెలిమిని చేసుకుని
ఎండవానలను అప్యాయతన ఒడలుతడుము బందుగులుగా మసలుకుని
పుట్టినచోటు జీవితగతిని నిర్దేశించు విధాతగా తెలుసుకుని
ఊహలను ఎగరనీయని కోరికలను పెరగనీయని బడుగు బతకుకులలో
గ్రహాలూ అనుగ్రహాలూ చక్రాలూ చక్రవ్యూహాలూ
ఆగ్రహించిన ప్రతి గ్రహముతో పేచేలే నిగ్రహించిన ప్రతి రాశితో రాజీలే

ప్రేరణ: సిరివెన్నెల 'నేను సైతం' చిత్ర గీతం 



చిన్న పరిధి మాది
తప్పువప్పుల తేడాల వాదులాడుకుంటూ
మంచిచెడుల భేదాల తర్కించుకుంటూ
పాపపుణ్యాల బేరీజులు లెక్కించుకుంటూ
నీ ప్రాపు కోసము ప్రాకులాడే దైనిందినము మాది
నీ లోతుపాతుల విషయమెరుగక
మా లోటుపాట్లు కప్పిపుచ్చుకుందుకై
మమ్ము పీడించు భయ అభద్రతలకు రూపులను ప్రతిపాదించి
ఆ రూపు నీకే చెరుపు చేయు దుస్సాహసములను ఊహించి
నీ సృష్టినుండి నిన్నే రక్షించి లీలలని మురిసేము
మా బింకము సడలకుండుటకు గాను నిన్ను బలహీను జేసి
భగవంతుడే బెంబేలు చెందగాలేనిది మేమెంత అనుకుని
నీకు గుణపాఠాల పేరుతో మేము తగు పాఠాలు నేర్చేము
నీ అస్థిత్వమను మా నుండి వేరు చేసి చూడలేని
చాల చిన్న పరిధి మాది

అనంత విస్త్రుతి నీది
ప్రాణికోటి ప్రతిరూపూ నీదే అయినటుల
అంతటిపై సమదృష్టి తక్క ఆస్కారము లేదు
గుణత్రయములు నీనుండే ఉద్భవించెనేని
హీన నీచములైన తిరస్కారము రాదు
సమస్తమూ నీలో సమసిపోయినంత
కటాక్షములు కార్పణ్యములు అడ్డుపడగజాలవు
మా నిరంతర గమనములో నీ చేయూత రవ్వంత ఉండదను నిజము
నీ గొంతు దిగని గరళము కన్న ఘాటైన వాస్తవము
మా స్తుతులు స్తోత్రాలు నీ చెవులకు
విశ్వాంతరాళములో మార్మ్రోగు నీరవాలు
కారణకర్తవు కావు కేవలము నిమిత్తనేత్రుడవనీ
జగతిపతివైనా నీ ప్రత్యక్ష పర్వ్యవేక్షణ పెట్టవనీ
నిస్తేజు చేయు సత్యాలు మమ్ము ఆచేతనము చేసినా
సమతుల్యము సమభావము సమ్యమనము
నీ తటస్థ వైఖరి చూచి అలవరచుకుందుము
చిన్న గిరి గీసుకుని చింత చెందు మాకు
పరిధి పెద్దది చేసి చూసినంత
వైశాల్యములు పెరిగి వైకల్యములు విరిగి
మాలో నిద్రాణమైన నీ తత్వమును గుర్తుచేయు
అనంత విస్త్రుతి నీది


 పతంగు పసందు 

సొగసైన రూపుతో సొంపైన తీరు
కుదురన్నది ఎరుగక కదలిపోవు జోరు
ముద్దులొలుకు ముఖాన మిరుమిట్ల కళలు
అందమను మాటకు కొత్త అర్ధములు కాబోలు
కొలువైన ఠీవిలో కదలాడు రాజసము
పొరుగున్నవాటితో పోటీ పడు పసితనము
నలుగురూ చేరి జరిపేరు వేడుక
కన్నవారికి కూడ చేయి కలప కోరిక
నడిపించువారి నైపుణ్యమును వెలయించు కీర్తి పతాకలు
గగన వేదికన విశృంఖలముగ నర్తించు నింగి రంగవల్లికలు

కదన రంగమున కాలుదువ్వు ఆవేశము
తోకను ఎగగట్టి తొడగొట్టు పౌరుషము
మీద కురికెడి తుంటరుల తప్పుకొను కౌశలము
అదను జూచి తెంపరిగ తిప్పికొట్టు చాతుర్యము
కుత్తుకల తెగ్గోయ పదును తేలిన కవచము
జోడి కుదిరెనా ఆత్మీయతన పెనవేయు బంధము
ఆయువున్నంత వరకు తల వంచని మొక్కవోని తనము
తీరినంతనే గాలిలో కలిసిపోవు కులాసాకు చిహ్నము
బరిలో పోరాట పలాయనములు ప్రయోగించు పాటవము
ఒంటిగా శాంతి మంత్రమును పఠించు మింటి కుక్కుటము