పుస్తక సమీక్ష - India After Gandhi




' నమ్మితే ప్రాణాలైన ఇస్తాం, నమ్మెడమేరా కష్టం', 'నిత్యం నమాజు పూజలు చేస్తాం, రోజు తన్నుకు చస్తాం', 'రూలు ఉంది రాంగూ ఉంది, తప్పుకు తిరిగే లౌక్యం ఉందీ - ' ఖడ్గం ' సినిమాలోని ' మేమే ఇండియన్స్ ' పాటలోని కొన్ని పంక్తులు ఇవి. విదేశాల్లో ఉండే భారతీయులకు తరచు తారసపడే ప్రశ్న - ' మీ భారత దేశం ఎలా ఉంటుంది '. పాత సినిమాల్లో మాదిరి ఆ ప్రశ్న ప్రతి భారతీయుడి మొహం మీద రింగులు రింగులు తిరిగేలా చేసి తీవ్రమైన వైరుధ్యాల విరాట్ రూపాన్ని కళ్ళ ముందు సాక్షాత్కరింప చేస్తుంది. సాకీలో ' ఏమని వర్ణించను ' సోలో పాట లోకీలో వినిపిస్తుంది. వెంటనే తెల్ల దుస్తుల్లో ఆదర్శప్రాయ, లోకమాన్య భారతీయుడు ఒక వైపు, మరో వైపు నల్ల దుస్తుల్లో పరిపూర్ణ మానవత్వానికి సరిగ్గా వ్యతిరేక  లక్షణాలు నిండిన నీచ భారతీయుడు ఠంగున ప్రత్యక్షమైపోయి వాదులాటలూ, పెనుగులాటలూ, పోట్లాటలూ చేసుకోవడం మొదలు పెడతారు. ' ఐహికాన్ని కొన్ని వేల యేళ్ళ క్రితమే త్యజించిన చింతన నాది ' గర్వంగా ప్రకటిస్తాడు తెల్ల భారతీయుడు (తె.భా.). అసలు అటువంటి ఊసే ఒకటి చేసానని మరిచిపోయి, క్రమంగా తెలివిని తగ్గించేసుకుని, సామాన్యత్వాన్ని కొండకచో దిగజారుడు తనాన్ని అలవరుచుకుని, ఉచ్ఛం వదిలి నీచాన్ని ఆబగా ఆలింగనం చేసుకున్న అభ్యుదయవాదిని, సిసలైన సామ్యవాదిని, తలెగరేస్తాడు నల్ల భారతీయుడు (న.భా.) శూన్యన్ని శోధించి, మధించి, ఆరాధించి, ' సున్నా ' కనిపెట్టిన నిఖార్సైన మిధ్యావాదిని, తె.భా. ' సున్న ' తరువాత మిగిలిన నాగరికతలు తక్కిన అంకెలు కనుక్కుని ముందుకు దూసుకు పోయినా, ఆ ' సున్నా ' సోయాగాన్ని ఆ నున్నని నిగారింపుని తనివి తీరలేనంతగా తలపులలోకి తెచ్చుకుంటూ, తక్కిన మానవాళికి ఉన్నత సోపానాల నధిరోహింప చేసి, తను మాత్రం అక్కడే తొలి మెట్టూగా మిగిలిపోగల సహృదయతనూ, సౌభ్రాతృత్వాన్ని చాటుకుంటుంటాడు న.భా. ' యత్ర నారీ పూజ్యాతే ' సూక్తినాలకించి పూజా పీఠాల నుండీ అధికార పీఠాల వరకు స్త్రీలని పై వరుసలో ప్రతిష్టించిన గొప్ప చరిత ఘనత నాది, తె. భా. అదే స్త్రీలను పిండ రూపం నుంచి పోయిన తరువాత పిండం పెట్టే వరుకూ వింత రీతులలో చిత్ర హింసలు పెట్టగల మగతనం నాది, మద హజం నాది, న.భా. ఇంతకీ మీ భారతదేశం ఎలా ఉంటుందయ్య అని ప్రశ్న వేసినవాడు ఎప్పుడో కదిలిపోయినా, ఈ వాదాల వలువలు చిలవలు పలవలు. ఒక్క ముక్కలో తేల్చవయ్యా అంటే, భారతీయం అనేది భౌగోళికం కాదు, అది పూర్తిగా మానసికం.

నాడెన్నడో మహాభారతంలో శకునిది గాంధారం (నేటి అఫ్ఘనిస్తాన్), అక్కడెక్కడో అర్జునుడి భార్యల్లో ఒకరి పుట్టిల్లు సుమాత్రా (థాయిలాండ్) అన్న పురాణాల ప్రామాణికం తీసుకుంటే ఆ శకుంతలా భరతుడి అవిభాజ్య దేశం అటు పశ్చిమాన మధ్య ప్రాచ్యం నుండి ఇటు తూర్పు ఆగ్నేయాసియా వరకూ, అటు ఉత్తరం హిమవన్నగలా నుండి, ఇటు దక్షిణం రావణ రాజ్యం వరకూ. ఈ సువిశాల భూభాగంలో భిన్న జాతులూ, సంస్కృతూలూ, భాషలూ, మతాలూ, కులాలూ, అచారాలూ, వ్యవహారాలూ. ఇందులో ముఖ్యంగా ఎవరి చరిత వారిదే, ఎవరి తీరు వారిదే, ఎవరి ముచ్చట వారిదే. కాకతీయ పరిపాలనా పాటవాల మీద కళింగ కవులు కీర్తిగానాలు చేసిన దాఖలాలు లేవు, అలాగే నాటి పాటలీపుత్రపు గుప్తుల స్వర్ణ యుగం గురించి, ఇక్కడి గోదావరీ తీరంలో నన్నయ పద్యాలు అల్లలేదు. అందుకే ' భారత దేశ చరిత్ర ' అన్న పద సమ్మేళనం ఒక పరస్పర వైరుద్ధ్యం (oxymoron). ఇది ఎవరికి వారే యమనా తీరే. విచిత్రమేమితంటే ఈ భారత దేశం అన్న భావన పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం తెల్లవాడు చేసిన ఒక ఆలోచన. 14 అగస్ట్ 1947 అర్ధరాత్రి వరకు భారత దేశం అంటే 500 పైచిలుకు సంస్థానాల సముదాయం. అధికార వికేంద్రీకరణ పేరుతో బర్మా, భూటాన్, శ్రీలంక, పిదప రాజకీయ కారణలతో పాకిస్తాన్లను, ఈ సంస్థానాల మట్టి ముద్ద నుంచే తెగ్గోసి, విడగొట్టి, ఆ అవశేషాన్ని భారత దేశం అన్నాడు. నేటి భారతీయుడు నాటి గాంధారాన్ని తనది చేసుకోవచ్చు. నేటి శ్రీలంకను తన దేవుడు నడిచిన నేల అని కొలవచ్చు. కానీ ఇదే నేల నుండి వేరుపడిన నేటి పాకిస్తాన్ తన క్షిపణి పేర్లను నాడు దేశన్ని కొల్లగొట్టిన ఘజినీ, ఘోరీల పేర్లు పెట్టుకుని మురవడం, నేటి భారతీయుడికి మింగుడు పడని విషయం. దానికి కారణం ఒకటే, భారతీయులకి ఒక కలివిడి చరిత్ర (shared/common history) లేదు. ఒక దేశానికి ఉండవలసిన భాషా ఏకత్వం లేదు, సమిష్టి సంస్కృతి లేదు, ఆద్యులు లేరు, మూలాలు లేవు. ప్రపంచంలో చారిత్రక చిరునామా లేని ఏకైక దేశం భారతదేశం. వేళ యేళ్ళ చరిత్రకు నేడు వారసులు లేక, అప్పటి రాజ భాషకు (సంస్కృతం) నేడు ఆదరణ లేక, ఒక నాగరికత మృతమైపోతోదన్న సందర్భంలో తెల్లవాడి అసంకల్పిత చర్యలవల్ల, నేడు భారత దేశానికి మళ్ళీ ఒక అస్థిత్వం వచ్చింది. ఒక విధంగా భారత దేశం ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రాచీన, అదే విధంగా అత్యంత నవీన దేశం. అటువంటికి దేశానికి ఒక చరిత్ర గ్రంధం రాయడం అనేది, సముద్రానికి మొదలు వెదకడం లాంటిది. ఇక్కడ పురాణాలకూ, చరిత్రకూ వ్యత్యాసం బహు స్వల్పం. కధలకూ, వాస్తవాలకూ, కల్పనలకూ కాలం విప్పలేని ఒక పీట ముడి పడిపోయింది. అటువంటి బ్రహ్మ ముడిని విప్పే ప్రయత్నమే 'India After Gandhi'. పురాణాలూ, పారాయణ గ్రంధాల సరసన నిలవగల, చిన్న తరగతుల నుండి ఉన్నత విద్యల దాకా నిర్బంధ పాఠ్యాంశంగా నిర్ణయింపదగ్గ ఒక సత్య శోధన.

ఛ...ఛ...ఛ.. దేశానికి నెహ్రూ కాకుండా పటేల్ ప్రధాని అయ్యుంటే మన పరిస్థితి వేరుగా ఉండేది, అసలు గాంధీ-నెహ్రూ కారణంగానే మన దేశం విడిపోయింది, నెహ్రూ సామ్యవాదం కాకుండా పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థను ప్రోత్సహించి ఉంటే, అల్పసంఖ్యాక వర్గాలకు రిజర్వేషన్లు కులప్రాతిపదికన కాక కలిమిలేమితనం మీద ఇచ్చి ఉంటే, రష్యాకు చాచిన స్నేహ హస్తం మొదటి నించి అమెరికాకు అందించిన ఉంటే....అసలు ఇవన్నీ కావండీ, ప్రజాస్వామ్యం కాక చైనా తరహా కమ్యూనిసం ఎంచుకుని ఉంటే....దేశం నేడు ఎందుకు ఈ స్థితిలో అఘోరిస్తోంది అని వాపోయే ఉబుసుపోక విశ్లేషకులు చెప్పే కారణాలలో కచ్చితంగా ఈ పైవాటిలో ఒక రెండు మూడు ఉండి తీరుతాయి. కానీ స్వాతంత్ర్యం అప్పుడే సిద్ధించిన జాతి తొలి అడుగులకు తడబడుతున్న సమయంలో తీసుకున్న ఒక్కొక్క నిర్ణయం వెనక ఎంత ఆలోచన ఉందో, సమస్యల పట్ల ఎంత సమగ్ర అవగాహన అధ్యయనం ఉన్నాయో, ఇంత భిన్నత్వాన్ని ఒక్కతాటి మీద నిలాపలన్న ఏక దీక్ష వెనుక ఎంతటి శ్రమ ఉందో, ఎంత రక్తం చిందిందో, ఎంత స్వేదం ఇంకిందో, ఈ పుస్తకం ద్వారా తెలుసుకున్న తరువాత ప్రతి భారతీయుడికి కళ్ళు చెమరించక మానవు, ఛాతి గర్వంతో పొంగక మానదు. ఈ ఎనభై యేళ్ళ శైశైవ స్వంతంత్ర దేశం ప్రతి దశకంలోనూ విచ్ఛిన్నానికి ఆమడ దూరంలో నిలిచిన ప్రతీ సారీ అరాచక మూకలకు ముకుతాడు వేసి సుస్థిరత వైపు ఈడ్చుకుపోయిన ప్రతీ కృషీవలుని కాయకష్టం మేధోమధనం ఈ పుస్తకంలోని ప్రతి పుటాలో దర్శనమిస్తాయి. దేశంగా కలిసుండడానికి భూతద్దం వేసుకుని వెతికినా ఒక్క కారణం కనిపించని భిన్న ప్రాంతాలు, తమిళనాటి కళలు తమవిగా, కాశ్మీరపు కల్లోలాలు తమ పొరుగివిగా, యుద్ధాలలో అశువులు బాసిన అన్ని ప్రాంతాల సైనికులు తమ కుటుంబ సభ్యులుగా, నేడు ఆసేతుహిమాచలం ఒకే విధంగా స్పందించే విధంగా దేశాన్ని తయారుచేసిన కళాసీలకు ఈ పుస్తకం ఒక హృదయాంజలి. ఈ పుస్తకం ఒక వ్యక్తి అభిప్రాయం కాదు. ప్రముఖుల ఉత్తరాలు, నాటి వార్తా పత్రికలు, ప్రసంగాలు, ఆత్మ కధలు, ముఖాముఖులు తదితర అసంఖ్యాక మూలాల క్రోడీకరణ. (ఈ గ్రంధ సంకలన చిట్టా (bibliography) వంద పేజీల పైబడి ఉంది). ఒక తత్వవేత్త చెప్పినట్టు నిజం ఎప్పుడూ వైరుద్ధ్యాల సందుల కొనఊపిరితో కొట్టుకునే అల్పప్రాణం. ఆ నిజాల్ని ఆ సందుల మధ్యనుండి జాగ్రత్తగా వెలికితీసి ప్రపంచానికి (ముఖ్యంగా నేటి భారతీయులకి) తేటతెల్లం చేసే హృద్యమైన, మానవీయమైన, వీటన్నిటినీ మించి, దేశభక్తి ప్రబోధకమైన ప్రయత్నం India after Gandhi. చరిత్ర అంటే ప్రేమ పురాణాలు, ముట్టడులకైన ఖర్చులు, తారీకులు, దస్తావేజులు అని చిన్న చూపు చూసే వారికి చరిత్ర అంటే పంటి బిగువున మోయలేని బరువును ఎత్తిన ప్రయత్నాలనీ, రక్తమోడుతున్నా చివరి బొట్టువరుకూ పోరాటమాపని పటిమనీ, సమస్యలు మేరు పర్వతాలై నిలిచినా అగస్త్యుడిలా అధిగమించగలిగే సమయస్ఫూర్తనీ, అవే దస్తావేజులు, అవే తారీకుల ఆధారంగా రామచంద్ర గుహ ఆవిష్కరించిన అభినవ మహాభారతం India after Gandhi.


For whom the bell tolls



No one died, no one widowed, no one orphaned. As far as electoral mandates go in India, bereavement - by parent, sibling, or spouse : the perfect trifecta - is virtually unbeatable at the ballot. Why, by any stretch of liberal imagination or sound logic, a surviving member would make a perfect replacement for the just deceased politician is something only an Asian electorate can explain, as this phenomenon is seldom found in the Western politics. It doesn't take great brains to answer that question. The reason is simple. The voting bloc is a sentimental goat herd, sans any thinking of its own. Father died - son would do, husband died - roll the red carpet for, even if completely politically illiterate, the wife, sibling passed on - well, pass on the other one with the same last name. In movies, it is called stereotyping, in politics, it is called legacy. If the deceased held one set of political beliefs, the surviving member has no other option but to tread the same path. Since Nehru (well, to go back further in time, this persisted even in monarchy), Indians have been queasy at rocking the boat, lest the comfort zone of continuance (not betterment, merely continuance) melts away forcing them to start all over again. There can be no other explanation for the Gandhis occupying the top most rung of the power ladder, regardless of their track records and performances. The Gandhis cannot be blamed for this at all. After all, they never seized power by force (if one can discount the 1977 anomaly). Here was a licensed pilot who had no track record in politics or governance and his only claim to fame was his surname. But following his mother's assassination, what could have compelled the vox populi to chant so loudly for Rajiv to determine and dictate their fates, collectively signing away their futures to the whims of a political novice? Was it respect for the deceased or sympathy for the bereaved? The closest similarity for this kind of behavior is found in letting someone go scot-free for his peccadilloes only because it is his birthday. Looking at the latest electoral results, THANK GOD, NO ONE DIED!!!

Pundits might point at 1984 or post emergency results, when similar one sided mandate has been given to one political party. But the comparison ends only at the end results. This wave is not built on sympathy, the lone reason for electoral upheavals in Indian context. This is a call of conscience, a vote of frustration, this electoral pink slip has been handed down in exasperation towards the past 5 years of unabated corruption and the associated inaction. The continuous and unchecked looting of the natural resources coupled with carte blanche cashing of public exchequer, all with impunity are the prime reasons why there were unprecedented beelines at the polling stations. One only watched in horror as the Prime Minister could at best mumble marching orders to the tainted minsters and not even reprimand them, in order to not upset the coalition common balance already dangerously teetering on a thin pin. Often, in campaigns, there is little difference between the main candidates in the fray. Castes and religions are matched, political and social considerations are carefully weighed and bank balances are almost matched down the last penny. But never has been so radically opposite candidates, one standing for status quo and the other, chest thumping about his track record of decisiveness and swift action in his home state, standing on the opposite ends of political spectrum were juxtaposed on the ballot paper to make it real easy on the voting mind. This result is not ridden on anti-incumbency. Dislike against the long ruling class would only carry the opposition by only so much. This is a categorical rejection of a certain brand of politics and policies. For probably the first time in Indian history, an opposition party has been given the absolute power to show the difference it promised, without any coalition or compulsion strings attached. A win comes with all tall claims of credit from all and sundry - style of campaign, platforms of campaign, rhetoric - incendiary and imploring, management - men, media and resources and hordes others (in just the same way as a failure gets attributed to a myriad of tangible and intangible reasons). But this win is as much about the candidate as it speaks about the public, who were just as decisive in handing over the crown to one who promised nothing but action - swift, transparent and long reaching. One could only hope that the saying about absolute power finds an exception this time around.

State is even more interesting. On the coastal side, again, in what is the first time in electoral history of the country, two opposition parties duked out for the public's favor with the ruling party buried long before the bugle call, one, betting on welfare and the other on development (with a dash of welfare), but both woefully short of recent track records. While one boasted of his dad's dole outs, the other harped on his yesteryears shining moments. And that's what made this election a nail biter, as none - from seasoned psephologists down to the common public - could predict on what basis would the victory be handed down, as both the promises looked equally enticing. In the end, it boiled down to personalities. Jagan's aggression ultimately proved his to be his undoing. Allegations of disbursements of unprecedented amounts, commissioning the religious organizations to polarize the vote not on the usual caste lines but, for the first time in Andhra politics, on communal lines, antagonizing the majority by consciously playing the religion card are ultimately what doomed his campaign. It is very hard to win elections rallying around only the lower social strata at the cost of the miffed majority (while the converse isn't necessarily true, like, one can easily win on the backs of the majority even completely alienating the minority. Case in point, Gujarat). In the end, it was not as much as Naidu's doing as it was Jagan's own undoing. On the other side of about to created geographical divide, history is made again, with two parties entering the fray claiming sole credit for the creation of the state. If, on the Andhra side, both parties were on the defensive (as neither had enough credits to tout about), on the Telangana side, both the main parties marched on the offensive. Despite the venom and vitriol spewed by the TRS leader during the agitation and campaign, the party deserves to lead the state for the decade long agitation it kept alive and burning in spite of the several setbacks. To recall the historical agitations - independence, linguistic and many - none of them were conducted in a civil tone, with measured language and general inclusiveness. Down from independence to language separations, the modus operandi had always been 'us vs them', and KCR was neither the first to polarize peoples nor would be the last. And Congress' contention that it be rewarded commensurately for its political risk of signing the dotted line in the literal last minute was just wishful thinking. In the realm of bagging the end credits, agitations are never a Relay sport, where every baton carrying member is rewarding equally; it is a long, individual marathon, and the one making it to the finish line in one piece deserves the lone credit.

Now that the country has bestowed upon its new leaders all that they have asked for, without any riders or attachments, it is time they return the favor in kind. If there is one thing that this election has shown, it is that the hope for the future always trumps the trinkets in the present...by a wide margin.

శ్రీరామ నవమి



బంగరు లేడి



మిరుమిట్లు గొలుపు మేని రూపు
కుదురన్నది లేక కదులు చూపు
నిలకడెరుగక ఎగసిపడు మనసు
కన్నదందుకోను ఉరికిపడు వయసు
తృణమంత తిండితో నిండేను ఆకలి
కానలమ్మ వొడిలో తీరేను తనివి
చింతలన్నవి లేక చెంగుమను జోరు
చిరుచప్పుళ్ళకు కూడ బెంబేల బేజారు
కౄరత్వము నడుమ కదలాడు లాలిత్యము
మిసిమి రంగుల మెరిసిపడు మైథిలీ హరిణము

అంశ ఎత్తినది మనిషిదే అయినా
దైవత్వ ఛాయలందులో లేకపోలేవు
వీరాంగములెత్తినా కదపలేని విల్లు
వ్రేళ్ళతో అలవోకగ జరిపిన కధలు కలవు
మానవులకు సహజాతములైన ఈర్షాసూయలు
మచ్చుకన్నవి కూడా ఎక్కడా కాననేరావు
మామూలు మనుషులోపలేని బాధల బరువును
చిరునవ్వు ఊతాన చిటికెలో తలకెత్తుకోగలదు
అయినా పసిడిపై స్త్రీసహజమైన మమకారము
మహలక్ష్మి అయిఉండి పోనిచ్చుకున్నదికాదు
పర్ణశాలలో ఎదుట జింకలెన్ని ఉన్నా
మిసిమి మిసమిసలకు మనసు చెదిరిపోయేను
మనుషులైన కాని దైవాంశ సంభూతులు గాని
అందమను మాయాబంధనము నుండి తప్పించుకో వశమే!

యుగాది

ఇది మొదలు

మామిడాకుల తోరణాల ముంగిళ్ళూ
పచ్చదనాల పరిమళాల వాకిళ్ళూ
విరులబంతుల వింతకాంతుల లోగిళ్ళూ
ఆరురుచుల ఓలలాడిన అంగళ్ళూ
వంటలూ వినోదాలూ సరదాలూ సందళ్ళూ
ప్రకృతి పరిభ్రమణానికి పరమార్ధమిదేనా?
మట్టికొట్టుకుపోయిన వట్టిబతుకులకు పుప్పొళ్ళ గంధాలూ
కడుపుమంటలంటిన ఆకలిపేగులకు పరమాన్నభోజ్యాలూ
రేపన్న ప్రశ్నలో మునకలేయు మనుషులకు సంవత్సర సంగతులూ
చేదురుచి మరిగిన చింతజీవులకు షడ్రుచుల కీలకాలూ
సమస్యలూ సతమతలూ పాట్లూ పోరాటాలూ
సరిక్రొత్త ప్రొద్దుకు సరిజోడు బదులీయగలిందే సిసలైన పండుగ

నుదుటిగీతలు తిరగరాసే చుక్కల సమూహాలూ
చేతిరాతలు చెరిపివేసే గ్రహాల కప్పదాట్లూ
రానున్న ఆపదలనుండి అప్రమత్తు చేయు అవమాన ఘంటికలూ
చీకాకు చీకట్లలో ఆశలను రాజేయు రాజపూజ్య దివిటీలు
భయాలూ అభయాలూ నిస్పృహలూ తన్నివారణలూ
గగన సీమల గ్రహాల విహారాల గూడార్ధమిదేనా?
నింగిని పైకప్పుగా వేసుకుని తారలతో చెలిమిని చేసుకుని
ఎండవానలను అప్యాయతన ఒడలుతడుము బందుగులుగా మసలుకుని
పుట్టినచోటు జీవితగతిని నిర్దేశించు విధాతగా తెలుసుకుని
ఊహలను ఎగరనీయని కోరికలను పెరగనీయని బడుగు బతకుకులలో
గ్రహాలూ అనుగ్రహాలూ చక్రాలూ చక్రవ్యూహాలూ
ఆగ్రహించిన ప్రతి గ్రహముతో పేచేలే నిగ్రహించిన ప్రతి రాశితో రాజీలే

ప్రేరణ: సిరివెన్నెల 'నేను సైతం' చిత్ర గీతం 

శివరాత్రి




రాహిత్య 

చిన్న పరిధి మాది
తప్పువప్పుల తేడాల వాదులాడుకుంటూ
మంచిచెడుల భేదాల తర్కించుకుంటూ
పాపపుణ్యాల బేరీజులు లెక్కించుకుంటూ
నీ ప్రాపు కోసము ప్రాకులాడే దైనిందినము మాది
నీ లోతుపాతుల విషయమెరుగక
మా లోటుపాట్లు కప్పిపుచ్చుకుందుకై
మమ్ము పీడించు భయ అభద్రతలకు రూపులను ప్రతిపాదించి
ఆ రూపు నీకే చెరుపు చేయు దుస్సాహసములను ఊహించి
నీ సృష్టినుండి నిన్నే రక్షించి లీలలని మురిసేము
మా బింకము సడలకుండుటకు గాను నిన్ను బలహీను జేసి
భగవంతుడే బెంబేలు చెందగాలేనిది మేమెంత అనుకుని
నీకు గుణపాఠాల పేరుతో మేము తగు పాఠాలు నేర్చేము
నీ అస్థిత్వమను మా నుండి వేరు చేసి చూడలేని
చాల చిన్న పరిధి మాది

అనంత విస్త్రుతి నీది
ప్రాణికోటి ప్రతిరూపూ నీదే అయినటుల
అంతటిపై సమదృష్టి తక్క ఆస్కారము లేదు
గుణత్రయములు నీనుండే ఉద్భవించెనేని
హీన నీచములైన తిరస్కారము రాదు
సమస్తమూ నీలో సమసిపోయినంత
కటాక్షములు కార్పణ్యములు అడ్డుపడగజాలవు
మా నిరంతర గమనములో నీ చేయూత రవ్వంత ఉండదను నిజము
నీ గొంతు దిగని గరళము కన్న ఘాటైన వాస్తవము
మా స్తుతులు స్తోత్రాలు నీ చెవులకు
విశ్వాంతరాళములో మార్మ్రోగు నీరవాలు
కారణకర్తవు కావు కేవలము నిమిత్తనేత్రుడవనీ
జగతిపతివైనా నీ ప్రత్యక్ష పర్వ్యవేక్షణ పెట్టవనీ
నిస్తేజు చేయు సత్యాలు మమ్ము ఆచేతనము చేసినా
సమతుల్యము సమభావము సమ్యమనము
నీ తటస్థ వైఖరి చూచి అలవరచుకుందుము
చిన్న గిరి గీసుకుని చింత చెందు మాకు
పరిధి పెద్దది చేసి చూసినంత
వైశాల్యములు పెరిగి వైకల్యములు విరిగి
మాలో నిద్రాణమైన నీ తత్వమును గుర్తుచేయు
అనంత విస్త్రుతి నీది

సంక్రాంతి




 పతంగు పసందు 

సొగసైన రూపుతో సొంపైన తీరు
కుదురన్నది ఎరుగక కదలిపోవు జోరు
ముద్దులొలుకు ముఖాన మిరుమిట్ల కళలు
అందమను మాటకు కొత్త అర్ధములు కాబోలు
కొలువైన ఠీవిలో కదలాడు రాజసము
పొరుగున్నవాటితో పోటీ పడు పసితనము
నలుగురూ చేరి జరిపేరు వేడుక
కన్నవారికి కూడ చేయి కలప కోరిక
నడిపించువారి నైపుణ్యమును వెలయించు కీర్తి పతాకలు
గగన వేదికన విశృంఖలముగ నర్తించు నింగి రంగవల్లికలు

కదన రంగమున కాలుదువ్వు ఆవేశము
తోకను ఎగగట్టి తొడగొట్టు పౌరుషము
మీద కురికెడి తుంటరుల తప్పుకొను కౌశలము
అదను జూచి తెంపరిగ తిప్పికొట్టు చాతుర్యము
కుత్తుకల తెగ్గోయ పదును తేలిన కవచము
జోడి కుదిరెనా ఆత్మీయతన పెనవేయు బంధము
ఆయువున్నంత వరకు తల వంచని మొక్కవోని తనము
తీరినంతనే గాలిలో కలిసిపోవు కులాసాకు చిహ్నము
బరిలో పోరాట పలాయనములు ప్రయోగించు పాటవము
ఒంటిగా శాంతి మంత్రమును పఠించు మింటి కుక్కుటము

పుస్తక సమీక్ష - The Litigators



కాఫీ కొనుక్కోవడానికి కొట్టుకు వెళ్ళి, ఇచ్చిన కాఫీని చేయి జార్చుకొని ఒంటి మీద ఒలకపోసుకుని ఒళ్ళు కాలుచుకుని, తన ' చేతకానితనానికి ' కారణం ఆ కాఫీ వేడిగా ఉండడం వల్లే అని కాఫీ కొట్టు వాడి మీద కేసు చేసుకున్న ఉదంతం ఆ మధ్యకాలంలో అమెరికాలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ఆ ' ఫార్సు ' అంతటితో ఆగలేదు. సదరు కోర్టు వారు ఫిర్యాదు వైపే మొగ్గు చూపి, కాఫీ మరీ ' అంత ' వేడిగా (ఆత్రేయ గారి భాషలో, అంత ' ఇదిగా ') ఉండకూడదని నిర్ధారించి, వారిచేత లక్షల డాలర్ల పరిహారం కూడా ఇప్పించారు. తత్ఫలితంగా ఇప్పుడు కాఫీ కప్పుల మీది సూక్ష్మ ముద్రణ (fine print) - 'కాఫీ వేడిగా ఉండవచ్చు, చూసుకుని ఊదుకుని జాగ్రత్తగా త్రాగ మనవి ' అని.

వేడిగా ఉన్న ఇస్త్రీ పెట్టె మీదా పొరపాటున చేయి వేసి చేయి కాల్చుకుని, అది చాలక ఆ ఇస్త్రీ వాడినే కోర్టుకీడ్చి ఉతికి ఆరేసిన సందర్భాలు, దొంగతనానికి ఒక ఇంటికి వెళ్ళి నేల మీద గచ్చు మరీ నున్నగా ఉండడంతో కాలు జారినందువల్ల నడుము జారిపోయిన కారణానికి ఆ ఇంటి యజమాని పైనే  కేసు వేసిన ఉదాహరణలు, అభూత కల్పనలు కావు. ఇవి అమెరికా న్యాయ వ్య్వవస్థకే మకుటాయమైన తార్కాణాలను. 'నేను నీతో ఏకీభవించను కానీ, నీ భావప్రకటనా హక్కు కోసం నా తుది శ్వాస వరకూ పోరడతా 'ననే సూత్రం అమెరికా స్వేఛ్ఛావాద సమాజానికి ఎలా మూల స్థంబమై నిలిచిందో, అదే విధంగా వారి న్యాయ వ్యవస్థలో హేతువు, తర్కానికి ఎంత ప్రాధాన్యత ఉన్నాయో, అవే పాళ్ళల్లో అవివేకం, తెలివితక్కువతనం, మూర్ఖత్వం, కొండకచో తుంటరితననికి కూడా అంతే ప్రవేశార్హత ఉన్నవనడానికి పై మచ్చుతునకు చాలు. దానికి వారు ముద్దుగా పెట్టుకున్న పేరు ' టార్ట్ ' (tort). ఇచ్చేవాడు, పుచ్చుకునేవాడు ఉండే ఏ వ్యవహారంలో ఐనా, అది ఆర్ధిక, రాజకీయ, మతపర తదితర ఏ పరిధి పరిమితులలో ఉన్నా, ఒకడు మరొకడిని ఏ కారణానికైనా, శారీక, మానసిక, సామాజిక నష్టాల కింద, కోర్టు కీడ్చే వెసులుబాటును వారి న్యాయ వ్యవస్థ కల్పించింది. ఆ చట్టం పేరే 'టార్ట్ లా'.

కానీ, పైన కాఫీ కేసులో ఇస్త్రీ ఇబ్బందిలో, ఏ లాపాయింటు లాగి అవతల సంస్థని గిలగిలలాడించవచ్చు? దానికి జవాబే, లాలోని మెలికెలు, మెలకువలు, చీకటి కోణాలూ, రేచీకటి తీర్పులన్నీ ఔపోసన పట్టేసి, కేసు వేయువారికి వీనుల విందుగా విశద పరిచే విద్యా విశరదులే మన లిటిగేటర్స్. కాఫీ మీద ఒలికి, ఒళ్ళు కాలిందా? తప్పు మీది ఎంత మాత్రమూ కాదు, అసలు ఆ కప్పు అంత వేడిగా ఎందుకు వుండాలి, ఉండెను ఫో! ఆ కప్పుకు ఒక పరిరక్షణా వలయాన్ని పొందుపరచుకుండా మీ చేతికేల అందీయాలి, ఇచ్చెను ఫో! ఆ విషయం, అదే కాఫీ వేడిగా ఉండును అన్న ప్రాధమిక విషయం, మీకు చెప్పకుండా ఏల దాచాలి! ఇందులో మీ అవివేకం, అప్రయోజకత్వం, అసమర్ధత, అజ్ఞానం, ఎంత మాత్రమూ లేవు, ఉంటే గింటే, ఆ పెట్టుబడిదారీ సంస్థ యొక్క దురహంకారం, ఏం చేసినా చెల్లునులే అన్న పొగరు, కొట్టొచ్చినట్టు కనపడుతున్నాయి. అది చాలు వారి ముక్కుని న్యాయస్థానం నేల మీద అరగదీసి, ఆ అరిగిన ముక్కుని పిండి నష్ట పరిహారం పొందడానికి. మా ఫీసా, భలేవారే, మీరు బయానాగా ఏమీ ఇచ్చుకోవక్కర్లేదు, ఆ 'లక్షల డాలర్లలో', ఒక పావో వంతో అరో వంతో మీకిచ్చే పరిహారంలో మేము మినహాయించుకుంటాం! పైసా పెట్టుబడి లేని బేవార్సు బేరం! ఆలసించిన ఆశాభంగం!

కాదే వస్తువూ కవిత కనర్హం అని కవి అన్నట్టు, కాదే అసంబద్ధమూ కేసుకనర్హం అన్నది ప్రస్తుత న్యాయవాద నీతి. ఈ టార్ట్ బారిన పడ్డ వ్యాపార సంస్థల మీద మరీ అంత జాలి పడే పరీస్థితీ కాదు. చిన్న ఉదాహరణ: విపణిలోకి కొత్తగా వచ్చిన ఒక సంస్థ కారులో సాంకేతికమైన లోపాలు ఉన్నట్టు సదరు కారు కంపెనీ వారు గుర్తించారు. ధర్మాన్ని అనుసరించి వెంటనే విక్రయించబడ్డ కార్లనన్నిటిని వెనక్కి పిలిపించి (recall) ఆ లోపాన్ని స్వీయ ఖర్చుతో సరిచేయించి తిరిగి దానిని వినియోగదారుడికి అప్పగించాలి. వాస్తవానికి జరిగేది వేరు. లోపాలు సవరించడానికి అయ్యే ఖర్చు కన్నా, ఆ సాంకేతిక సమస్యల వల్ల కలిగే ప్రమాదాలు, దాని ఫలితంగా అయ్యే కోర్టు కచ్చేరీల ఖర్చు తక్కువైతే, ఆ లోపాల మాట బయటికి పొక్కనివ్వరు, కోర్టు ఖర్చులే ఎక్కువనుకున్న పక్షంలో బాధ్యతాయుతంగా ప్రవర్తించి (అంటే, తప్పని తద్దినంగా, చచ్చినట్టు) ఆ కార్లను తిరిగి రప్పించి బాగు చేయించే ప్రక్రియ చేపడతారు. ఈ వినిమయదారుడు - విక్రయదారుడి వింత లెక్కలలో, బాధితులు ఉండరు, లబ్దిదారులు తప్ప.

జాన్ గ్రిషం సరిక్రొత్త నవల ' ద లిటిగేటర్స్ ' న్యాయశాస్త్రపు మరో పార్వ్శాన్ని స్పృశించే మెచ్చదగిన ప్రయత్నం. ఇందులో విక్రయదారుడు, కోట్లకి పడగలెత్తిన ఒక మందుల కంపెనీ. వినియోగదారులు, ఆ కంపెనీ తయారు చేసిన కొలెస్ట్రాల్ మందు వాడిన వారు. వ్యాజ్యం, ఆ మందు వాడినందు వలన గుండెపోటు వచ్చి బాధితుడు పోయాడని అభియోగం. సూత్రధారులుగా, మందు వైపు, గంటకి వందల డాలర్లు వసూలు చేసే ఖరీదైన వకీళ్ళు, మంది వైపు, కంపెనీ కుంభస్థలాన్ని కొట్టి, ఆ కురిసే కోట్ల పరిహారానికి కాచుక్కూర్చునే చకోర పక్షుల్లాంటి చెట్టు కింద ప్లీడర్లు. ఇలాంటి బలవంతుడు-బలహీనుడి కధల నేపధ్యంలో, బలవంతుడు దుర్మార్గుడుగాను, బలహీనుడు ఆదర్శవాదిగా చిత్రీకరించడం సర్వ సాధారణం. బలం మీద హజం చేసి చివరికి నైతిక విజయం పొందడమనేది శిల్పం పరంగా చాలా స్ఫూర్థిదాయకమైన బాట. ఐతే గ్రిషం ఇక్కడ చూపించదలచినది వాస్తవం. నిజ జీవితంలో కోట్ల కంపెనీలన్నీ చెడ్డవీ కావు, బక్క చిక్కిన బాధితులందరూ పతిత్తులుగారు. ఇక్కడి పోరు అత్యాశకి అవకాశవాదానికి మధ్యలోనే. నోటి మీద నియంత్రణ లేక ఊబకాయులైన వాళ్ళు, తమ స్థూలత్వానికి మరొకరిని బాధ్యుల్ని చేసి తద్వారా ధనవంతులమవ్వాలన్న దురాశ ఒక వైపు, మందుల తయారీలో అత్యంత కీలక పర్వమైన మానవ పరీక్షలను (human testing) నియంత్రణల చట్టాలే లేని ప్రాంతలలో గుట్టు చప్పుడు కాకుండా చేససి సామాజిక బాధ్యతల నుండి చేయి కడిగేసుకునే పెట్టుబడిదారీ సంస్థల ధన మదాంధం మరొక వైపు. సందట్లో సడేమియా అంటూ, చచ్చిన శవాలను చూపి మొసలి కన్నీళ్ళు కారుస్తూ, సానుభూతిని రేకెత్తించి సంస్థల గల్లాపెట్టెలు కొల్లగొట్టచూసే న్యాయ బేహారీలు (dealers in law) ఒక వైపు. ప్రజా ప్రయోజనాలు వల్లించినా చివరకు లాభమే పరమావధిగా భావించే పెట్టుబడిదారుల, తమ అధోగతికి మరెవ్వడో కారణం అని చూపుడు వేలు ఎప్పుడూ ఎదుటి వాడి వైపు ఎక్కుపెట్టే ' బలహీన వర్గాల ', ఈ ఎలుక ఎలుక పోరును తీర్చే క్రమంలో రొట్టె మొత్తం ఎగవేసుకుపోదామని కాచుకుని ఉండే ప్లేడర్ల, ముప్పేట పోటీని కళ్ళు కట్టినట్టు వ్రాసిన గ్రిషం శైలి, కధనా చాతుర్యం అమోఘం. ఆదర్శానికి, వాస్తవానికి గల అంతరాన్ని సహజత్వం దగ్గరగా, కావలసిన మేరకే కల్పనని వినియోగించి, గ్రిషం వేలార్చిన ఈ కాలపు విదుర నీతి ' ద లిటిగేటర్స్ '.

తుదిపలుకు: ప్రఖ్యాత తెరవేల్పుగారి తాజా వ్యాపార ప్రకటనలో భవనాలు దూకుతూ, రోడ్ల మీద కార్ల పైకి ఉరుకుతూ, అవిశ్రాంతంగా అటుఇటూ ఎందుకనో పరిగెడుతూ, ఆ తెగువ అంతా ఫలానా వారిని శీతల పానీయం సేవించడం వల్లే అని అమాయకత్వంతో కూడిన అవివేకంతో శలవిస్తారు. ఆ ప్రకటన వస్తున్నంత సేపు, తెర దిగువ భాగం లో సూక్ష్మ ముద్రణలో - ఈ పరాక్రమం అంతా ఉత్తిత్తినే! నిజమే అనుకనేరు! దీనికి అంత దృశ్యము లేదు, దయచేసి అనుకరించవలదు - అని చూపించే అవసరం వెనక, పైన చెప్పి ఒక తెలివిలేని బాధితుడు, ఆ తెలివి తక్కువ తనాన్ని తన లాభంగా తర్జుమా చేసికున్న న్యాయవాదుల సమిష్టి కృషి దాగి ఉంది.